Hình 3: 4 bước của một quy trình sử dụng liệu pháp tăng cường miễn dịch tự thân(theo http://www.immunotreatment.org/aietprocedure.htm)

Hơn 40 năm trước, nước Mỹ đã phát đông “cuộc chiến chống ung thư” bằng một chương trình nghiên cứu tầm cỡ quốc gia nhằm cải thiện khả năng sống cho những bệnh nhân mắc ung thư, căn bệnh gây nên tỷ lệ tử vong hàng đầu tại Mỹ và trên thế giới. Những vũ khí chính trong cuộc chiến này bao gồm: phẫu thuật, xạ trị và hóa trị. Nhưng đây lại là những vũ khí gây ra nhiều tác dụng phụ, ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng sống của người bệnh. Và mặc dù một số bệnh nhân ung thư có thể được chữa khỏi nhờ các liệu pháp truyền thống trên, nhưng tỷ lệ tử vong do căn bệnh này hiện nay cũng vẫn còn rất cao.

Trong những năm trở lại đây, một loại “vũ khí” mới đã được đầu tư nghiên cứu và bắt đầu triển khai ứng dụng trên lâm sàng trong cuộc chiến chống ung thư, đó là liệu pháp miễn dịch chống ung thư.

Vậy liệu pháp miễn dịch chống ung thư là gì?

Theo định nghĩa của Hiệp hội ung thư Mỹ, liệu pháp miễn dịch là một dạng điều trị sử dụng một số thành phần của hệ miễn dịch để chống lại các tế bào ung thư. Liệu pháp này có thể thực hiện bằng cách kích thích trực tiếp hệ miễn dịch của chính cơ thể người bệnh hoặc cung cấp cho hệ miễn dịch của người bệnh một số yếu tố bổ sung, ví dụ các kháng thể đơn dòng, để chúng hoạt động có hiệu quả hơn trong việc tấn công tế bào ung thư.

Chúng ta biết rằng hệ miễn dịch đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cơ thể khỏi những tác nhân”lạ” xâm nhập vào cơ thể (ví dụ như vi khuẩn, virut hoặc các tế bào không thuộc cơ thể…). Thông thường khi hệ miễn dịch phát hiện yếu tố được coi là “lạ”, chúng sẽ tấn công và tiêu hủy những tế bào chứa vật chất đó. Tế bào ung thư, với sự bất ổn định về mặt di truyền, cũng biểu hiện những yếu tố bất thường (hay còn gọi là những kháng nguyên đặc hiệu ung thư) trên bề mặt tế bào. Những yếu tố này cũng có thể kích hoạt sự nhận diện của hệ miễn dịch dẫn đến các phản ứng tấn công và loại bỏ các tế bào ung thư.  Tuy nhiên thực tế cho thấy các tế bào ung thư lại có rất nhiều cách khác nhau để lẩn trốn hệ miễn dịch, và thậm chí ức chế các phản ứng tấn công của hệ miễn dịch đối với chúng. Chính sự mất khả năng kiểm soát của hệ miễn dịch đối với tế bào ung thư dẫn đến sự hình thành và phát triển khối u trong cơ thể. Khi hệ miễn dịch của cơ thể không hoạt động tốt, hóa trị và xạ trị không thể tiêu diệt tế bào ung thư một cách hiệu quả. Do vậy cần phải củng cố hệ miễn dịch, hoạt hóa các tế bào làm nhiệm vụ nhận diện và tấn công tế bào ung thư, tăng hiệu quả điều trị cho các phương pháp phẫu thuật, hóa trị và xạ trị…

Liệu pháp tăng cường miễn dịch tự thân chính là một giải pháp đáp ứng được các yêu cầu này.

Hình 1: Tiến sỹ, Bác sỹ Steven A. Rosenberg, Trưởng đơn vị Miễn dịch Ung thư, Trung tâm nghiên cứu Ung thư, Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ.
Hình 1: Tiến sỹ, Bác sỹ Steven A. Rosenberg, Trưởng đơn vị Miễn dịch Ung thư, Trung tâm nghiên cứu Ung thư, Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ.

Liệu pháp tăng cường miễn dịch lần đầu tiên được đưa ra bởi Bác sỹ Rosenberg và đồng nghiệp của ông tại Viện nghiên cứu Sức khỏe Quốc gia Hoa kỳ (NIH) trong những năm đầu thập niên 80 của thế kỷ trước. Họ đã thực hiện nghiên cứu trên hàng nghìn bệnh nhân ung thư đã di căn (1,205 bệnh nhân) và nhận thấy khi áp dụng liệu pháp này đã làm giảm tỷ lệ tăng trưởng của khối u một cách đáng kể. Công bố của nhóm nghiên cứu đã gây sự chú ý lớn của các nhà khoa học lúc bấy giờ và đồng thời gợi ý rằng liệu pháp miễn dịch tự thân trong điều trị ung thư kết hợp với hóa trị sẽ trở thành một liệu pháp điều trị ung thư của tương lai.

Kể từ đó đến nay đã có rất nhiều các công bố, với hàng nghìn ca thử nghiệm lâm sàng (theo trang clinicaltrial.gov) ứng dụng liệu pháp miễn dịch tự thân trong điều trị ung thư. Trong liệu pháp này, các tế bào miễn dịch của chính cơ thể người bệnh sẽ được tách ra, nhân nuôi và hoạt hóa trong môi trường có bổ sung huyết thanh của chính cơ thể, sau đó được truyền trở lại cơ thể người bệnh.  Một khi tiếp xúc với tế bào ung thư, các tế bào miễn dịch đã được hoạt hóa sẽ bám vào màng tế bào ung thư và tiết ra các chất gây độc vào bên trong tế bào đích. Chỉ trong vòng 5 phút sau khi tiếp xúc, các tế bào ung thư sẽ chết và các tế bào miễn dịch lại tiếp tục tấn công các tế bào ung thư khác. Một số nghiên cứu cho thấy một tế bào miễn dịch NK (còn gọi là tế bào giết tự nhiên) có thể tiêu diệt 27 tế bào ung thư trước khi chúng kết thúc vòng đời ngắn ngủi đặc trưng của một tế bào miễn dịch.

Trong vòng hai thập kỷ trở lại đây, liệu pháp tăng cường miễn dịch tự thân đã được nghiên cứu ứng dụng trong lâm sàng rất công phu ở Nhật Bản, Châu Âu và Mỹ. Viện Liệu pháp sinh học Nhật Bản (Biotherapy Institute of Japan) đã tiến hành điều trị hơn 10000 bệnh nhân ung thư kể từ năm 2000 bằng cách sử dụng kết hợp liệu pháp tăng cường miễn dịch tự thân kết hợp với các biện pháp truyền thống như hóa trị, xạ trị, phẫu thuật và nhiệt trị. Kết quả cho thấy sử dụng các liệu pháp kết hợp trên đã làm tăng hiệu quả điều trị lên 25 – 35%.

Một quy trình ứng dụng liệu pháp tăng cường miễn dịch tự thân khá đơn giản, bao gồm 4 bước (như minh hoa ở hình 3): (1) máu ngoài vi được thu thập tại bệnh viện nơi bệnh nhân đang điều trị; (2) máu được chuyển đến Labo nuôi cấy tế bào  đã chuẩn hóa để tiến hành nhân nuôi và hoạt hóa tế bào miễn dịch trong vòng 2 – 3 tuần; (3) Sau khi được xử lý, các tế bào miễn dịch được vận chuyển từ Labo trở lại bệnh viện để truyền cho bệnh nhân; (4) Các tế bào miễn dịch được truyền tĩnh mạch, bệnh nhân chỉ cần lưu lại bệnh viện để theo dõi trong khoảng 6 – 8 giờ sau truyền.

Hình 3: 4 bước của một quy trình sử dụng liệu pháp tăng cường miễn dịch tự thân(theo http://www.immunotreatment.org/aietprocedure.htm)
Hình 3: 4 bước của một quy trình sử dụng liệu pháp tăng cường miễn dịch tự thân(theo http://www.immunotreatment.org/aietprocedure.htm)

Một trong những ưu điểm của liệu pháp tăng cường miễn dịch tự thân là rất ít tác dụng phụ và cải thiện chất lượng sống cho người bệnh. Liệu pháp này đảm bảo tính an toàn vì không có sự hiện diện của các yếu tố ngoại lai nên không phải lo lắng về việc đào thải các tế bào sau ghép; không gây dị ứng và không cần phải dùng đến bất kỳ chất ức chế miễn dịch nào khi truyền tế bào trở lại cơ thể; không ảnh hưởng đến chức năng sinh lý bình thường của các tế bào khác. Đây được coi là liệu pháp tự nhiên nhất trong tất cả các liệu pháp điều trị ung thư hiện nay.

Bên cạnh đó liệu pháp tăng cường miễn dịch tự thân còn được dùng để phòng ngừa ung thư và cũng góp phần chẩn đoán nguy cơ mắc ung thư ở người bình thường.  Trong một nghiên cứu của Imai và cộng sự tiến hành trên 3625 bệnh nhân ung thư tại Nhật Bản trong vòng 11 năm, họ thấy rõ có mối liên quan chặt chẽ giữa tỷ lệ tế bào miễn dịch giết tự nhiên NK với khả năng mắc ung thư. Những người có tỷ lệ tế bào NK thấp sẽ có nguy cơ mắc ung thư cao hơn hẳn so với những người có tỷ lệ NK cao và trung bình. Vì thế, những người có hoạt tính miễn dịch thấp, những người mắc bệnh viêm nhiễm, hay chịu stress, được chẩn đoán mắc hội chứng mệt mỏi mãn tính, hoặc bị nhiễm virus (HIV, EBV, cúm, viêm gan C, …) đều có thể sử dụng liệu pháp tăng cường miễn dịch tự thân kết hợp với các liệu pháp khác để làm tăng đáng kể hiệu quả điều trị bệnh. Đồng thời những người bình thường khỏe mạnh cũng có thể sử dụng liệu pháp này để tăng cường hệ miễn dịch trong cơ thể hỗ trợ cho việc ngăn chặn và phòng ngừa ung thư.

PGS Hoàng Thị Mỹ Nhung

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here